Dr.sci. Ali F. Iljazi

Mjekësia është sikurse Sheriati. Iu dha njeriut për të arritur lumturinë, ruajtjen e shëndetit, largimin nga vështirësit, dhe çrregullimet psikofizike. Është i njohur fakti se Islami inkurajon shërimin duke përdorur të gjitha gjërat e lejuara për shërim. Dijetarët islamë jetën e njeriut e konsiderojnë një vlerë të lartë duke e karakterizuar si vlerë universale (ar. ed-darurijat).
"Shërohuni, o robër të All-llahut! All-llahu nuk ka dhënë sëmundje për të cilët të mos ketë dhënë ilaçin, përveç pleqërisë." janë fjalët e të Dërguarit fisnik, Muhammedit s.a.v.s., të cilat paraqesin themel për shkencën e mjekësisë.
Mjekësia ka qenë dhe mbetet objekt i interesimit të juristëve islamë, dhe nuk ka gati asnjë pyetje së cilës nuk i janë qasur, kuptohet në përputhshmëri me nevojat e kohës së tyre. Klasikët kanë polemizuar për statusin juridik të prerjes së stomakut të gruas së vdekur për ta shpëtuar fëmijën e saj, apo amputimin e dorës së infektuar, me qëllim që të parapengohet përhapja e infektimit, si dhe ndërmarrjet e thjeshta kirurgjikale. Ndërsa shkencëtarët bashkëkohorë merren me klonimin, kirurgjinë estetike, transplantimin e organeve, analizat gjenetike, inxhinieringun gjenetik dhe shumë gjëra të tjera.
Çfarë vendi ka mjekësia në Islam dhe tek dijetarët islamë, më së miri na tregon qëndrimi i dijetarëve islamë ndaj saj.
Ndoshta shumica do të çuditen kur dëgjojnë se dijetari famëmadh, fekihu, muhadithi, metodiologu i drejtësisë islame, gjuhëtari (nahvij), Imam Shafiu ka qenë njohës i shkëlqyer i mjekësisë. Imam Sujutiu, përmend në librin "El-Menhexhus-sevijju", faqe 90, qe njëri prej mjekëve, bashkëkohas i Imam Shafiu ka thënë:
"Kur Shafiu erdhi në Egjipt, kemi diskutuar për mjekësinë, sa kam menduar se ai nuk njeh asgjë përveç saj. "Vetë Imam Shafiu ka thënë: "Pas shkencës mbi hallallin dhe haramin, nuk njoh shkencë më fisnike se mjekësia" ("Et-Tibbu minel kitabi ve sunneti", nga Bagdadiu fq. 187)

Mund të përmendim edhe disa dijetarë të mëdhenj të Islamit, të cilët mjekësisë i janë përkushtuar me vëmendje të veçantë: Ibn-Tejmije, Ibnul-Kajjim, Sujutiu, Muvve fekuddin el-Bagadadiu, Dhehebiu etj.
Po përmendim disa çështje si obligim i madh për edukimin e muslimanëve.

Transfuzioni i gjakut

Transfuzion d.m.th. përcjellje e gjakut nga njëri tek organizmi i tjetrit ose futje e gjakut të shëndoshë në qarkullim gjatë ose pas operimeve, ose metodë e futjes së tërë gjakut ose përbërësve të tij në enët e gjakut të të sëmurit.
Përdoret në rastet e gjakderdhjeve të brendshme, të jashtme në akcidente trafiku, gjatë lëndimeve, anemive, ndërmarrjeve kirurgjikale, etj.
Rasti i parë i transfuzionit është shënuar në Francë në vitin 1667. Dhënës ka qenë kafsha kurse marrës njeriu. Rezultati ishte negativ, pacienti kishte vdekur. Vetëm në vitin 1917 në Angli u krye me sukses transfuzioni i parë.
Në raste të rralla (5% të të gjitha intervenimeve që bëhen me gjak), pacienti mund ta ndihmojë vetëm (autotransfuzioni).
Me përparimin e mënyrave të teknikës, sot gjaku mund të ndahet në përbërës si pjesë e gjakut plazma, fiziologjikisht regjenerohet më shpejt se qelizat e gjakut, andaj edhe mund të jepet më shpesh se gjaku (bile deri në 50 herë në vit). Kjo metodë quhet plazmafereza.
Kjo do të thotë se dhënësi mund të vendos për të dhënë plazmën (tek ne deri në 24 herë në vit). Gjithashtu këta dhënës mund të përdoren për dhënien e ndonjë vaksine (p.sh. kundër tetanusit). Me këtë metodë nga dhënësit marrim "plazmën hiperimune", nga e cila përgatiten çamashobulinet specifike (ilaçe për luftë kundër sëmundjeve, siç janë tetanusi, rabiesi (tërbimi), verdhëza etj). Ekziston edhe mundësia që një pjesë e dhënësve të japë gjak kryesisht nëpërmjet aparatit special (separator i qelizave të gjakut). Kjo metodë quhet citoferezë. Me këtë metodë nga gjaku i dhënësit ndahet vetëm një lloj i qelizave të gjakut (p.sh. dhënia e rruazave të kuqe, apo trombiciteve.)
Në terapinë më bashkëkohore tërë gjaku shërben pak, por më tepër përdoren komponentet e gjakut. Në këtë mënyrë, shërimi është më efikas, më i lirë dhe më pak i rrezikshëm, dhe pacientit i sigurohet saktësisht ajo pjesë e gjakut që i mungon.

Qëndrimi i jurisprudencës islame ndaj transfuzionit

Transfuzioni pa dyshim ka rëndësi të madhe për shpëtimin e jetës së njeriut, kështu që sipas aspektit së jurisprudencës islame, është i arsyetuar dhe i lejuar. Lejimi mund të merret edhe nga fjalët e All-llahut të Madhërishëm:
"…E kush e ngjall (bëhet shkak që të jetë ai gjallë) është si t'i kishte ngjallur (shpëtuar) të gjithë njerëzit…" (El-Maide, 32)
Thotë Muhammed Muhtar esh-Shenkiti: "Verseti vë në dukje lavdërimin e arritjes së shkakut në rrugën e ruajtjes së jetës njerëzore. Mjekët (transfuziologët) dhe vullnetarët e dhënies së gjakut radhiten në rendin e atyre që bëhet faktorë të qartë në ruajtjen dhe mbrojtjen e jetës së njerëzve dhe pa ndihmën e tyre personi të cilit i nevoitet kjo lloj ndihme, do t'i shtrohej vdekjes.
Lejimin e bëjnë të qartë edhe rregullat e përgjithshme të Sheriatit si kjo: "Detyrimi e lejon atë që në themel është e ndaluar"; "Vështirësia në vete përmban lehtësimin". I sëmuri të cilit i nevojitet gjaku, është i detyruar dhe është në gjendje të vështirë, kështu që ka të drejtë të veprohej sipas rregullave të përmendura.
Dikush mund të thotë: "All-llahu i Madhërishëm e ka përmendur gjakun ndër gjërat e ndaluara:
"Juve u janë ndaluar… gjaku…". (El- Maide, 3)
Ndërsa Pejgamberi s.a.v.s. ka ndaluar shërimin me atë që është e ndaluar (haram), atëherë në çfarë mënyre duhet lidhur lejimi e transfuzionit me këtë ndalesë?
Ndalesa që e transmeton Pejgamberi s.a.v.s., ka karakter të përgjithshëm, ndërsa lejimi i gjërave të ndaluara me detyrim, ka karakter të veçantë (special). Në mes të përgjithshmës dhe të veçantës (speciales) tek metodologët e jurisprudencës islame (usulijjun) nuk ka asgjë kontradiktore. Teksti i përgjithshëm zbatohet në të gjitha situatat dhe tek të gjithë individët, përveç situatës dhe individit që përbën përjashtim lidhur me tekstin special. Domethënë, nga ndalimi i përdorimit të gjakut, i cili ka karakter të ndalesës, me qëllim shërimi, mënjanohet nga gjendja e detyrimit, atëherë lejohet të përdoret gjaku si ilaç.
All-llahu i Madhërishëm në Kur'anin fisnik thotë:
"Ai ju sqaroi juve se ç'është e ndaluar për ju, përveç kur jeni të detyruar (atëherë edhe harami është hallall)…." (El En'am, 119)
Është e njohur se përdorimi i helmit në qëllim shërimi, është i lejuar, edhe pse nuk është i lejuar konsumimi i tij.
Bekr Abdullah ebu-Zejd (anëtar i komisionit të përhershëm për fetva) thotë: "Dijetarët islamë detalisht e kanë studiuar çështjen e transfuzionit, duke e parë në dritën e tërë çështjeve të përmendura në librat e klasikëve islamë, nga të cilët është munduar të nxirret regulativi për të. Janë përpjekur t'u përgjigjen paqartësive që mund të dalin tek njerëzit nga vetë njohja se Sheriati ndalon përdorimin e gjërave të ndaluara me qëllim shërimi duke publikuar studime dhe disertacione që kanë një mesazh unikat - lejimi i transfuzionit në rastet vijuese:

1. Ekzistimi i rastit që e arsyeton transfuzionin ose ekzistimi i gjendjes së detyrimit (disa dijetarë si Hasan Me'mun - kanë lejuar transfuzionin edhe atëherë kur ajo nevojitet vetëm për të përshpejtuar shërimin).
2. Mosekzistimi i alternativës së lejuar.
3. Mendimi dominues që transfuzioni do të ndihmojë.
4. Sigurimi i dhënësit vullnetar nga çdo veprim i rrezikshëm.
5. Që dhënia të jetë vullnetare dhe e pakushtëzuar.
6. Procedura e transfuzionit të bëhet nga ana e mjekëve ekspertë dhe të aftë.
7. Të kufizohet me sasi e nevojshme të gjakut dhe komponenteve të tij.

Shitja e gjakut

Sipas këshillave të organizatës botërore të shëndetësisë (OBSH) dhe Kryqit të Kuq Ndërkombëtarë nuk është e lejuar shitja e gjakut.
Kjo është vërtet humaniste që i përgjigjet parimit universal të mbrojtjes së nderit të qenies njerëzore.
Por, kush i mësoi njerëzit për këtë humanitet dhe këtë parim të lartë? Organizata botërore e shëndetësisë, organizata për mbrojtjen e të drejtave të njeriut, apo organizatat e ndershme humane? Jo!!! I mësoi All-llahu i Madhërishëm, Zoti i Gjithëdijshëm dhe i Dërguari i Tij s.a.v.s. që e dërgoi Ai si mëshirë për botët. Në kaptinën "El-Israë", All-llahu i Madhërishëm përmend se bijve të Ademit u ka treguar nder dhe i ka ngritur ata në vend të veçantë. Ta lexojmë me vëmendje versetin e Kur'anit fisnik:
"Ne vërtet nderuam pasardhësit e Ademit (njerëzit), u mundësuam të udhëtojnë hipur në tokë e në det, i begatuam me ushqime të mira, i vlerësuam ata (i lartësuam) ndaj shumicës së krijesave që Ne krijuam". (El-Israë, 70)
Në hadithin që shënon Buhariu nga Abdullah ibn Omeri, thuhet se Pejgamberi s.a.v.s. e ka ndaluar shitjen e gjakut. Rregulla e Sheriatit thotë: "Çdo gjë që është e ndaluar të shitet, është e ndaluar të blihet".
Vërtet All-llahu i Madhërishëm, nuk ka lejuar që përveç asaj që është e dobishme, dhe nuk ka ndaluar përveç asaj që është e dëmshme për njerëzit dhe rrënon nderin e tyre.
Vetëm në rast se nuk gjendet dhuruesi vullnetar i gjakut, është e lejuar të blihet gjaku dhe mëkati bie tek shitësi, sikur në rastet e çdo tregtie të ndaluar. Ka thënë imam Neveviu duke shpjeguar rregullin e marrjes së huasë për veprime të ndaluara, dhe duke dhënë një rregull të përgjithshëm rreth dhënies së kundërvlerës për një gjë që në Sheriat nuk ka vlerë pasurie, në gjendje të detyrimit.
"Mu sikur është e ndaluar marrja e huasë për një veprim që është i ndaluar, gjithashtu është e ndaluar dhënia e huasë atij që do ta kryejë atë veprim. Në rast detyrimi, është e lejuar dhënia por jo edhe marrja."
Gjithashtu, në rregullat e ndalesës nuk hyn shpërblimi me të holla, që do ta jepte eventualisht Enti i Transfuzionit apo që i jep marrësi dhënësit vullnetar, si nxitje për ta vazhduar këtë vepër humane te tjerët.
Kjo hyn në lëmin e dhënies vullnetare (ar. teberr-rrua), e jo në lëmin e shpagimit për shërbimin e bërë (ar. muavade); Sheriati të parën e lejon, ndërsa të dytën e ndalon rreptësisht. Thotë Abdullah ibn Omeri: "Pejgamberi s.a.v.s. e ka ndaluar vlerën (pagesën) që merret për gjak.

A realizohet afërsia familjare me transfuzionin e gjakut sikur ndodh me mëkimin (gjidhënien)

Dijetarët e tanishëm janë unanimë që dhënia vullnetare e gjakut fëmijes para moshës dy vjeç, nga ana e gruas që nuk është në lidhje familjare me të, nuk mund të krahasohet me mëkimin (gjidhënien) dhe kështu nuk realizohet lidhje e gjakut (familjare). Sa i përket personit të rritur, rregulli është edhe më i qartë dhe evident. Kolegjiumi i juristëve islamë, i cili vepron në përbërjen e organizatës botërore - Rabiata, në mbledhjen e rregullt mbajtur në Mekë prej 13 deri më 20 Rexheb 1409 (19 - 26 shkurt 1989), ka shpallur zgjidhjen juridike (fetva), sipas së cilës me transfuzion të gjakut nuk realizohet lidhje gjaku a familjare.

Transfuzioni i gjakut dhe agjërimi

Sipas mendimit të medhhebeve malikij, shafii dhe hanefij, marrja e gjakut nga trupi nuk e prish agjërimin. Hadithet që flasin për prishjen e agjërimit gjatë hixhamit (lëshimi i gjakut në kupëzore me prerje sipërfaqësore të lëkurës), janë rrëzuar nga hadithet e tjera që tregojnë qartë lejimin e hixhamit për agjëruesit.
Buhariu në "Sahih", në kapitullin mbi hixhamin, sjell hadithin vijues: "Pejgamberi s.a.v.s. ka bërë hixhamin duke qenë në ihram (gjatë umres) dhe gjatë agjërimit".
Sa i përket pyetjes se a prishet agjërimi i atij që merr gjak, hasim mendime të ndryshme tek juristët islamë. Shejhul islam Ibn-Tejmije dhe Ibn Hazm janë të mendimit se vetëm ajo që hyn në trup në mënyrë të natyrshme, përmes gojës deri tek lukthi, e prish agjërimin. Ndërkaq shafiinjtë p.sh., mendojnë se enët e gjakut janë rrugë natyre dhe hyrje e zakonshme, dhe kështu ç'hynë në organizëm përmes tyre, e prish agjërimin.
Sa i përket transplantimit të organeve, hasim në një problem etik, moral, social,ekonomik, fetar dhe mjekësor. Transplantimi që dikur ishte një ëndërr, ide e parealizueshme për mjekët e klinikave, sot është bërë një realitet që ka marrë hov të madh në tërë botën e qytetëruar.
Transplantimi, si problem, në të vërtetë nuk është aq i rëndësishëm, sepse ne çdo ditë hasim transplantimin e indit të gjallë, që është transplantimi i gjakut, të cilin Islami e lejon. Pastaj ka transplantim të organeve që nuk rrezikon jetën e dhuruesit. D.m.th. kur nëna, babai, vëllai, motra apo ndonjë i afërm për shkak të përputhshmërisë HLA-tiizimit të indeve gjegjësisht të ABO grupit të gjakut dhe faktorit Rh, dhurojnë një organ dhe më pas mbijetojnë. Gjithashtu personi me një veshkë mund të jetojë sikurse ai me dy.
Sipas Prof. Benit nga Universiteti i Portlandit, (Sh.B.A), 17% të njerëzve ka mundësi të marrin veshkën nga dhënësi i gjallë, ndërsa sipas Lowrence Way-it - kirurg (më 1990) këtë mundësi e kanë 30% të njerëzve. Të gjithë të tjerët, 83% apo 70%, varësisht nga anëtarët, nëse dëshirojnë të kalojnë atë segment të dializës, duhet të marrin veshkën nga kufoma. Sot në botë ekzistojnë bankat e organeve, dhe shtrohet pyetja cili është qëndrimi i Islamit për këtë çështje? Akademia Juridike Islame, e cila është autore e konferencës së Organizatës Islame (OIC), ka marrë vendim që personi juridikisht është i vdekur nëse vërehen këto dy shenja:
1. Nëse zemra dhe mushkëritë kanë pushuar së funkcionuari tërësisht dhe pakthyeshëm, vendimin e marrin mjekët. 2. Nëse të gjitha funksionet e trurit janë ndalur tërësisht dhe pakthyeshëm, për se duhet të vendosin mjekët specialistë me përvojë. Në këtë moment është e arsyeshme të ndërpritet aparati që e mban pacientin në jetë, edhe nëse zemra funksionon ende.
(Revista: Majma Al-Fiqh Al-Islami, botimi i tretë, vol. 2. f. 809) Mjekët muslimanë, mendojnë se është i lejuar, kurse shumica e juristëve islamë kanë qëndrim se është e lejuar heqja e aparateve që i bëjnë punën e zemrës dhe mushkërive.
Thonë se kjo është e ngjashme me ndërprerjen e konsumimit të ilaçeve. Ndërprerja e dhënies së ilaçeve nuk është eutanazi aktive, por pasive.
Ndërprerja e shërimit bëhet, nëse përcaktohet se nuk ka kurrfarë dobie nga ilaçet por, vetëm zgjatet agonia, e cila paraqet barrë të rëndë për vetë të sëmurin, për mjekun, familjen e të sëmurit dhe shoqërinë. Çështje tjetër janë rastet në akcidente trafikut. Kur dikush pëson aksident dhe i dëmtohet koka, e organet e tjera i ka të ruajtura, a është e lejuar marrja e organeve të tij?
Juristët përkrahin qëndrimin që, nëse ai përson ka trashëgimtarë, atëherë nuk lejohet marrja e organeve të tij pa pëlqimin e trashëgimtarëve të tij.
Në të kundërtën, ky është atak ndaj trupit të njeriut, e trupi i njeriut në Islam është i mbrojtur në mënyrë absolute. Gëzon dinjitet si i gjallë, ashtu edhe i vdekur, ngase në një hadith Pejgamberi s.a.v.s. thotë: "T'i thyesh ashtin të vdekurit është njësoj sikur t'ia thyesh të gjallit".
Pra, edhe lejimi i transplantimit, përgjithësisht, barazohet me parimin e nevojës.
Kështu edhe kjo është e lidhur me vdekjen, nëse është e lejuar gjatë jetës, lejohet edhe pas vdekjes, sipas analogjisë. Por, nëse personi nuk ka lejuar dhe nuk pajtohen trashëgimtarët e tij, nuk është e lejuar t'i merren organet. Përjashtim bën, nëse nuk i dihet identiteti personit, si dhe identiteti i trashëgimtarëve të tij. Në të tilla kushte disa e lejojnë transplantimin e disa jo.
Dijetarët islamë mbrojnë mendimin që pas vdekjes së një personi, mund të merren të gjitha organet e tij nëse janë plotësuar kushtet e testamentit.
Shumica e dijetarëve islamë (ulematë) janë të mendimit se vdekja vjen kur shpirti e lëshon trupin, por shtrohet pyetja se a vjen ajo me ndaljen e funksionimit të trurit apo zemrës?
Të gjithë dijetarët islamë janë unanimë që këtë duhet ta vërtetojë shkenca, gjegjësisht ekspertët mjekësorë, dhe kjo do të ndodhë me ndërprerjen e funksionit të trupit, ngase organet e trupit duhet ta dëgjojnë shpirtin. Në momentin kur truri ndërpret dëgjimin e shpirtit, ai e lëshon trupin. Shumica e dijetarëve bashkëkohorë islam mbrojnë këtë qëndrim, sepse në këtë mënyrë hapen mundësitë e shpëtimit të shumë jetëve. Në të kundërtën, biseda mbi transplatimin do të ishte e panevojshme ose, së fundi, mundësia e transplantimit do të arrinte në minimum.
Duhet theksuar se në literaturën bashkëkohore të jurisprudencës islame për këto pyetje u tërhiqet vërejtja mjekëve që në asnjë mënyrë nuk mund të vendoset çështja e transplantimit vetëm nga një person-individ, por kjo duhet bërë në entet e specializuara dhe të legalizuara në të cilat punojnë njerëz eminentë, të kualifikuar, shkencëtarë shumë të moralshëm dhe të ndërgjegjshëm, dhe ku është e ndaluar mundësia e keqpërdorimit.
Duke analizuar këtë çështje, pra transplantimin e organeve njerëzore, shtrohet pyetja se në çfarë mase mund të ndiqet etika mjekësore në praktikën që nuk prek parimin e Sheriatit (meqadisush-sheriah).
Qëllimi i Sheriatit është lumturia e njeriut, qëllimi i mjekut është t'i ndihmojë pacientit, qoftë edhe me transplantimin e pjesëve të trupit.
Në një kongres të Botës Islame, ku merrnin pjesë oftamologët, rektori i Universitetit të Al-Az'harit, Tantavi, tha: "Po jua lë amanet që kur të vdes, ta shfrytëzoni trupin tim si të dëshironi".
Duhet theksuar se programi i transplantimit po ecën me hapa të mëdhenj dhe është imperativ kohe.
Kur'ani famëmadh urdhëron e thotë:

"IKRE BISMI RABBIKE"
LEXO ME EMRIN E ZOTIT TËND…

D.m.th. çdo gjë që është në interes të shkencës së mirëfillt, Islami nuk e ndalon.